O cineasta contra o esquecemento

Chano Piñeiro finou no antigo Hospital Xeral de Vigo o primeiro día da primavera de 1995, hai agora trinta anos. Nacera en Forcarei en 1954, estudara Farmacia en Santiago, e rexentaba, na compaña da súa dona Mariluz Montes, unha botica (como a el lle gustaba chamarlle) na rúa Torrecedeira da nosa cidade. Porén, a súa verdadeira vocación era a de cineasta. Xa no mesmo ano en que el e Mariluz rematan a carreira, pra instalárense en Vigo pouco despois, é dicir en 1978, estrea a súa primeira película, “Os paxaros morren no aire”. Unha curtametraxe con todas as eivas dun cineasta primeirizo, fallida indubidablemente, pero entrañable porque Chano, de fondas raigames na terra, xa pretendía reflectires na pantalla, como el mesmo sinalou, e coas verbas de Castelao como fondo, “un intento de simbolizar nunha rapaza as arelas de liberdade do pobo galego”.

A partires dese intre, cunha chea de atrancos máis tamén moita afouteza, todo foi rodado, valia a redundancia, porque, en troques, de doado non tivo ren. De feito, compaxinar ámbolos dous traballos, na farmacia e no mundo estresante dun cinema galego non nato, sementou sen querelo os alicerces da enfermidade que remataría coa súa vida, o mal de Crohn, aos escasos corenta anos. Mais Chano continuou coa súa teima contra vento e marea, estreando en 1982, logo de case que cinco anos de longas xeiras de traballo, “Eu, o tolo”, que tamén fixo historia porque foi a primeira longametraxe de ficción do cinema galego no formato “caseiro” de super-oito, fito compartido con “Malapata” (en 16 mm) de Carlos López Piñeiro.

E por fin, en 1984, estrea a que con seguridade é a súa obra mestra, “Mamasunción”, que se convirte no primeiro éxito internacional do cinema galego, sendo premiada en diversos festivais arreo do mundo. Entre outras moitas cousas admirables, esta magnífica curtametraxe foi o primeiro filme que amosou os doces sons da fala ancestral galega alén das nosas fronteiras.

A mesma lingua, por certo, que hoxe ten que aturar ataques furibundos de moitos intolerantes coas culturas alleas, de todos aqueles aos que lles arrepía a diversidade, incluídos tamén, para a nosa vergoña, e para a nosa desgraza como pobo, bastantes galegos afectos dun desleixo suicida, dun complexo de inferioridade que reverte nun triste e patético rexeitamento do que nos é propio de séculos.

E non é un tema banal, senón todo o contrario, porque é nesta cuestión da lingua propia de Galicia onde Chano Piñeiro sempre quixo facer fincapé a través das imaxes que xurdiron do seu maxín cara as pantallas de cinema. Por outra banda, “Mamasunción” tamén botou polo chan esa socorrida falacia de que un tema local non pode ser universal. Aí cravouno Chano calando bocas de estultos “intelectuais”. Ao contrario que a protagonista case que involuntaria da cinta, a Tía Sunción Ogando, convertida polo autor de “Sempre Xonxa” na representación simbólica das nosas xentes, da alma e o celme da nosa terra, ou como el adoitaba dicir, na “Avoa de Todos Nós”, en troques, digo, mentres aquela muller non tiña conciencia de estar “interpretando” unha película, Chano rodaba-loitaba por un ideal no que tiña unha fe cega: facer cine en Galicia no idioma do país.

Para o director-boticario, iso era posible e sobre todo, deixouno ben claro, absolutamente necesario para que poidese chegar a existir algo ata entón utópico chamado “cinema galego”. Velaí o que Chano consideraba que era o verdadeiro cine galego: por riba daquel simplemente feito en Galicia, ou con capital galego, ou da morna transposición á pantalla grande de temas considerados propios deste recuncho da fisterra atlántica, o cine deste país debería ter a obriga inexcusable de amosar o noso xeito de estarmos no mundo como galegos, coa lingua como emblema por antonomasia da nosa personalidade, tantas veces esnaquizada por sermos fillos dunha terra e unha nación milenaria roubada e agachada pola historia oficial. Nin máis nin menos esa era a súa teima, e a ela adicou toda a súa curta vida e o seu traballo no cinema.

A estrea de “Sempre Xonxa”, no festival Cinegalicia celebrado en Vigo en novembro de 1989, converteuse en todo un éxito e, tamén sen dúbida, nun histórico fito de autoafirmación colectiva, malia seren estreada ao mesmo tempo que outras dúas primeiras longametraxes do nacente cinema galego: “Continental” (en castelán) , de Xavier Villaverde, e máis “Urxa”, de Carlos López Piñeiro e Alfredo García Pinal. Sobre este filme, hoxe bastante descoñecido para as novas xeracións de galegos, xa temos falado abondo. Só lembrar que estaba interpretado por Uxía Blanco, Miguel Insua, Xavier R. Lourido, Roberto Casteleiro, e Roberto Vidal Bolaño. Contaba a historia de Xonxa, Caladiño (trasunto na tolemia do propio Chano), Pancho e Birutas, ao longo de varios anos. En palabras dun antigo crítico de cinema deste xornal, Nacho Cabreiro, “a tolería de Chano lévao a artellar unha historia de emocións humanas, admirablemente emotiva e narrada con envexable sensibilidade, conectando coa xente ao cento por cento; os seus defectos, tópicos, ás veces ruralismo simple ou exceso de simbolismos, eivas típicas dun director primeirizo, resultan, coma un péndulo, equilibrados por outros moitos acertos”. 

Non quero rematar esta lembranza do querido Chano Piñeiro, o director galego que tiña asumido que rodaba a prol da memoria e contra o esquecemento, cunhas sabias palabras que nos deixou como herdanza nos seus dous libros, “Conversas có vento” e máis o póstumo “A luz dun soño e outros textos de cine”: “Un país sen imaxes que proxectar é un país morto; seguide facendo películas, porque, qué imos facer se non temos soños?”