Demasiada realidade

Cada vez voume atopando con máis xente que me conta que fixo a escolla de deixar de ler ou de ver noticias. Que buscan emisoras onde haxa só música, ou que evitan telexornais e tertulias de actualidade. Non son persoas desentendidas do mundo. Din que non poden soportar esta demasiada realidade de crispación, de enfrontarse a peores novas a cada volta: cambio climático, ameazas da intelixencia artificial, riscos bélicos e económicos. Son exemplos dunha mesma cousa, ameazas presentes a diario que non teñen nin claridade nin desenlace.

Quizais o que nos pasa é que estamos inmersos nunha historia á que non lle atopamos nin sentido nin final. Ninguén nos pode dar aquilo que se lle pide a calquera relato, que é saber cara a onde vai a historia, porque tampouco o sabe quen nolo conta. Non hai aí oficio xornalístico que falle: é que a suma de novas actuais e esta intuición xeral de fin de época provoca que todos teñamos a sospeita de que algo se está a xestar, pero aínda non ten forma.

Fronte a isto, unha novela ou un cuarteto de violín posúen a rara propiedade de ter principio e fin. Por dura que sexa unha narración, hai un pacto explícito, o de que mentres nos mergullamos nesa obra estamos a suspender o mundo e a tomar como nosa a realidade de quen a creou.

De aí que tanto teña a escolla. Uns van a cousas magoantes, unha novela como Crime e castigo, ou os sufrimentos de Hamlet; outros prefiren lecturas lixeiras, e non hai contradición nisto. Os gregos representaban traxedias e comedias durante as mesmas festas e para o mesmo público, e a ninguén se lle ocorría que unha fose seria e a outra unha escapada criticable. O que temos en calquera peza de arte é un anaco de tempo con principio e fin: vinte e dous minutos, dúas horas, catrocentas páxinas. Un tempo que ten forma, e durante o cal non se nos esixe nada máis —e nada menos— que a nosa atención.

E aquí está, coido, a diferenza que máis pesa. Diante dunha obra somos lectores, e un lector mira desde o exterior unha historia que xa está rematada, e pode pechar o libro cando queira. Podemos ler a terrible descrición da peste de Atenas que fai o romano Lucrecio, quen buscaba coa súa obra curar do medo á morte, ollar a dor de fite en fite, e saír dela coa explicación do autor, e ao tempo, cunha interpretación nosa. Pero diante da actualidade non somos lectores: somos personaxes. Ninguén nos deixa adiantar páxinas e ler os fragmentos aínda non escritos.

Dirase que é inevitable, que o presente sempre trae consigo o desconcerto, pero non podo deixar de pensar que esas actitudes que buscan algún tipo de refuxio apuntan a algo moi distinto. As incertezas presentes conviven cunha sensación máis difícil de sobrelevar no día a día: a indefensión. Nunha sociedade onde os medos se afrontan cada vez máis desde o individuo e non desde a comunidade, estamos máis sós ca nunca. E poucas soidades se soportan tan ben, en cambio, como a escollida ante unha obra de arte.

Así que non podo reprocharlles nada a estes amigos meus que apagaron a televisión ou cambiaron de emisora. Non están superados polo mundo: están dentro del, que é moi distinto, e inseguros por demasiado tempo. Ninguén aguanta indefinidamente sen algo que logre darlle un mínimo de control e de remate. Velaí a arte.