Balbino está (felizmente) morto

Hai uns días, a miña irmá —que lles le en voz alta ás súas fillas cada noite— comezou Memorias dun neno labrego, de Xosé Neira Vilas. Na seguinte xornada, a miña sobriña maior preguntou: “Mamá, vasnos seguir a ler a historia dese neno medieval?”

Cando se fala desta novela, adoita facerse desde a evidencia do seu éxito: Memorias... foi durante máis de dúas décadas o libro máis lido da literatura galega contemporánea. Publicada en 1961 en Arxentina e sete anos despois en Galicia, constrúe a voz dun neno de aldea que medra nun mundo de pobreza, traballo e silencios. Non é só unha historia individual: Balbino, ese rapaz, “coma quen di, un ninguén”, representa unha Galicia rural marcada pola desigualdade, o maltrato, a dureza da vida cotiá e a emigración como horizonte permanente de soño, de refuxio ou de fuxida.

Durante moito tempo, esa realidade non era literatura, senón experiencia compartida. Ler o libro era recoñecerse nese mundo ou recoñecer a quen formara parte del e das nosas vidas.

Co paso dos anos, e na lóxica da propia evolución literaria, foi diminuíndo o número de lectores. Memorias deixou de ser novela de lectura obrigatoria no ensino e cerne no sistema cultural galego. Para ese cambio foi clave a transformación sociopolítica do país e a súa modernización.

Pero a implantación da Autonomía en 1981 marcou algo máis, moi difícil de apreciar: unha afirmación institucional que acabou por construír un cambio profundo respecto da maneira de ser e de percibirse Galicia, que aínda segue vixente.

Memorias dun neno labrego cedeu o paso a novos xeitos de facer literatura a partir dos 80, e deixou de funcionar como texto de identificación para se converter, sobre todo, nun texto de lembranza. A obra non perdeu valor literario nin forza simbólica, pero si a condición de experiencia inmediata, individual e colectiva. A pobreza estrutural, o traballo infantil ou a falta de expectativas deixaron de formar parte do horizonte vital da maioría dos lectores, porque xa deixaran de estar no país. A Galicia que preto da fin do XX e ata hoxe pode ler a Balbino xa non é, afortunadamente, a Galicia de Balbino.

Hai uns meses Memorias dun neno labrego volveu ao primeiro plano coa segunda adaptación teatral que desta volta fixo Cándido Pazó para o CDG. A versión, modélica, está mergullada nun sentido do humor que fai máis soportable a historia. O final medianamente feliz supón a afirmación de que ese mundo do neno labrego está enterrado.

O escolla do CDG acentúa a importancia de botar a vista atrás. Creo que o éxito masivo da novela en décadas pasadas non era só literario; era o consolo de quen se miraba nun espello mentres tentaba fuxir del. Balbino era a crónica dun mundo que deveciamos por superar activamente. Para que Galicia fose moderna, urbana e autonómica, para que fose o que queriamos ser, tiñamos que prescindir de Balbino. Matar a Balbino.

Esa modernización acelerada esixía un cambio de paradigma tan profundo que non admitía a vixencia daquel neno labrego nin como recordatorio vivo. Por iso hoxe, cando o vemos no teatro ou o lemos as fillas pola noite, facémolo, conscientes ou non, desde esa distancia de seguridade que nos dá o pasado pechado.

Ao final, que a miña sobriña o sinta como un personaxe dun tempo remoto é o sinal definitivo do noso éxito como país, pero tamén a proba dun dos nosos maiores esquecementos: a miseria daquel rural e a necesidade de fuxir dese mundo para poder vivir, como fixo Balbino. Cando se acenden as luces do teatro, Balbino volve morrer unha vez máis.