“Somos porque elas foron”

O eco das cantareiras, esas mulleres que durante xeracións preservaron a memoria musical galega a través da oralidade, segue latexando con forza no panorama actual. Unha herdanza cultural que florece en propostas tan diversas como as de De Ninghures, Fillas de Cassandra, Caamaño & Ameixeiras, Tanxugueiras ou Mondra. Artistas contemporáneos nos que a tradición se transforma e dialoga coa electrónica ou cos sintetizadores. Nun ano no que a Real Academia Galega (RAG) dedica o Día das Letras Galegas ás cantareiras, a musicóloga e antropóloga Beatriz Busto incide en que o momento actual é o resultado dun camiño colectivo. Neste contexto, as novas voces recollen ese legado e o reinterpretan desde unha mirada contemporánea, combinando tradición con innovación estética e novos sons.

En paralelo, proxectos educativos e culturais contribúen a reforzar esta conexión interxeneracional, por exemplo, a asociación Somos Pandereteiras e a academia As Marías traballan na preservación, difusión e defensa do legado das cantareiras. A presidenta de Somos Pandereteiras, Gisela Sanmartín, asegura ter unha sensación “ambigua” coa homenaxe ás tocadoras nesta edición da efeméride, xa que sinala que os mozos non van a concertos de pandereteiras tradicionais senón aos de artistas que fusionan tradición con xéneros modernos. “Por unha banda sinto moita alegría porque xa ía sendo hora de que lles recoñezan o talento, pero espero que non sexa festa dun día e logo quede todo esquecido”, confesa.

Beber da tradición

Neste sentido, Alejandro Guillán -coñecido como Baiuca- é un dos artistas contemporáneos que beben da tradición para enriquecer o seu proxecto. “Creo que a música tradicional galega está en tendencia e é algo positivo porque… por que tomar elementos da música latina ou da música anglosaxoa cando podes empregar elementos da túa cultura para darlle identidade a un proxecto?”, relatou.

“Aínda que a tradición leva viva moito tempo, dame a sensación de que a figura das cantareiras cada vez ten máis forza. Nos anos 90 a gaita era a icona galega nos proxectos musicais, en cambio, durante a última década elas convertéronse nesa icona”, reflexiona o artista de Catoira. Aínda que consideran que “queda camiño por andar” en materia de visibilidade e recoñecemento, nas Marías destacan que cada vez máis novas achéganse á pandeireta, non só por interese musical senón tamén como acto de reivindicación e reconexión coas súas raíces. Segundo indican, o perfil maioritario que asiste ás clases é principalmente feminino, mulleres de entre 21 e 55 anos que acoden por un interese persoal pola cultura galega.

“Na nosa experiencia, comprobamos que mesmo en idades adultas a aprendizaxe de pandereita esperta algo moi profundo ao conectar ás persoas coa súa infancia, coa avoa que cantaba, coas festas populares e cunha forma de vivir máis colectiva”, subliñan as directoras da entidade.

Deste xeito, o diálogo entre o pasado e o presente xera espazos de creación nos que a figura da cantareira transfórmase. É o caso de Fillas de Cassandra, o dúo composto por María Soa e Sara Faro, que actualmente se atopa de celebración despois da publicación do seu novo EP “Hibernarse”, un proxecto que abre un novo espazo de experimentación con respecto a “Acrópole” e reclama un “pouco de pausa nun momento no que a industria vai moi rápido”.

Influenciadas por voces femininas como a informante Severina Murias, as viguesas proclaman que “debería estar de moda de novo comunicar as cousas cantando” a través da creación de espazos de transmisión oral, como son as prazas dos pobos e as comidas familiares. En canto á súa formación, Faro narra que desde moi pequena tomou clases de pandeireta e aprendeu a cantar imitando ás señoras do seu barrio, mentres que Soa conta que aprendeu principalmente grazas ás súas avoas. Ambas aseguran que é unha “alegría absoluta” ver as primeiras filas dos seus concertos cheas de nenos e salientaron a gran cantidade de pandeiretas que asinan entre o público que acode a eles.