Un libro rescata do silencio ás mulleres ingresadas en Conxo

O Arquivo de Galicia, situado na Cidade da Cultura de Santiago de Compostela, acolleu en 2023 unha exposición sobre as mulleres internas no Hospital Psiquiátrico de Conxo. A través de 57 pezas, entre elas informes clínicos e cartas persoais, trataba de ilustrar como durante anos se internou a mulleres por cuestións que distaban moito de ser enfermidades mentais.

Esta mostra foi a que levou á investigadora e xornalista Carmen V. Valiña (Baio, 1985) a expor que había detrás dos muros do que, durante décadas, foi o único psiquiátrico de Galicia e pór luz así ás voces “silenciadas” de centos de internas: nais solteiras, mulleres que gozaban da súa sexualidade e mesmo novas con comportamentos “estraños” após sufrir unha violación ou un aborto, por exemplo.

Mulleres que avergoñaban ás súas familias por saírse do socialmente establecido para a época. “Trátase de presión social disfrazada de enfermidade mental”, resumíu Valiña.

Para esa investigación mergullou no propio Arquivo de Galicia, entre máis de 500 expedientes de entre 1875-1936, dos que acabou seleccionando medio centenar de historias para incluír no seu libro “As tolas que non o eran”.

“A idea era rastrexar os perfís cunha perspectiva máis académica, pero ao final resultou que a documentación escondía unha subxectividade moi potente, algo moi íntimo”, relatou, algo que ademais non é o habitual.

Refírese ás denominadas “historias familiares”, documentos nos que se recollían as entrevistas que os médicos realizaban aos homes que levaban a estas mulleres a Conxo. Argumentaban por que, na súa opinión, deberían ser recluídas as súas mulleres, fillas ou irmás. Aínda que é certo que moitos destes informes ían acompañados dun diagnóstico psiquiátrico claro, había tantos outros que non.

Machismo

Incluso detrás daqueles que contaban cunha avaliación médica podía seguirse o rastro do machismo da época. “Tolemia histérica” ou “psicose puerperial” - depresión postparto - eran só algúns dos diagnósticos máis repetidos.

A histeria era un dos máis habituais, especialmente utilizado, por exemplo, para viúvas cunha sexualidade liberada. “Castigábaselles por levar unha vida máis libre, máis independente, fóra do establecido para unha muller da época”, explicou Valiña.

É o caso, por exemplo, de Manola Navarro, unha moza nova que emigra á Habana coa súa familia, onde empeza a levar unha vida máis “libre”. Cando volve, con estes “costumes”, a súa familia decide ingresala.

Que a suposta enfermidade mental era case o de menos demóstrao o propio feito de que non existise para as internas ningún tipo de tratamento. “Curiosamente, as ferramentas de curación que había era o traballo no hospital. Estas mulleres limpaban, traballaban nas cociñas ou na horta”, relatou a xornalista.

Do que non se atopa rastro nos informes é do que ocorría cos embarazos que chegaban a bo porto. Mulleres que entraban embarazadas (na súa maioría, nais solteiras) ou que mesmo quedaban encinta dentro do psiquiátrico - “habería que saber en que condicións ocorría isto” - e con cuxos fillos “non se sabe que ocorreu”. Por aquel entón, aínda que aínda sen nome formal, estas mulleres xa se enfrontaron á violencia vicaria.