Beiras, o ideólogo que guiou a historia política da esquerda moderna en Galicia

"Estou cumprido". A frase, pronunciada na súa despedida da vida parlamentaria hai unha década, é de Xosé Manuel Beiras, o pensador que traduciu obras de Albert Camus ao galego e marcou a historia política da esquerda moderna en Galicia. Fíxoo cunha viaxe de ida e volta, no que transitou do nacionalismo á confluencia coa esquerda federal até volver pedir o voto para o BNG.

A despedida vital de Xosé Manuel Beiras Torrado --Santiago, 7 de abril de 1936-Brión (A Coruña), 8 de outubro de 2026-- chegou este outono na súa casa da Reboraina, acompañado da súa familia. Aínda que a súa faceta de político, ideólogo, intelectual e profesor fíxolle ser icona de rebeldía para varias xeracións, `O Beiras` tamén foi pai (ten dous fillos) e compañeiro. O seu euménide, como a definiu el mesmo, foi a pintora Aurichu Pereira, falecida tamén no outono, de 2023.

No imaxinario colectivo de Galicia pervive a imaxe do carismático líder, barba e cabelo platino, xesto entre a calma e, por momentos, a furia e a rabia, co ton de profesor na aula e de político en praza pública.

A súa traxectoria atravesa boa parte da historia política, intelectual e cultural da Galicia contemporánea, desde a oposición ao franquismo e a reconstrución do galeguismo político até a consolidación do BNG como segunda forza política do país, a súa ruptura coa fronte nacionalista e a posterior experiencia das confluencias de esquerdas.

Crítico co poder, Beiras --no ámbito político-- será lembrado tamén por momentos xa icónicos da política galega como o `zapatazo` no Parlamento en 1993. Reaccionou, zapato en man desde o seu escano, contra o por entón presidente da Xunta, Manuel Fraga, durante o debate sobre a reforma do regulamento da Cámara, que elevaba do 3 ao 5 por cento a porcentaxe de votos necesario para acceder á repartición de escanos.

Pero foi o mesmo Beiras que en 2002 protagonizou unha histórica comida co mesmo Fraga, co que tivo outros xestos de achegamento no que constituíu un vínculo de rivalidade histórica e respecto intelectual mutuo. Vínculo que máis tarde reproduciría co tamén popular Alberto Núñez Feijóo, pero cunha diferenza: desde o primeiro momento esforzouse por deixar claro que ao dos Peares non o respectaba no intelectual e non escatimou descualificativos --chegou a cualificalo de "chulo de barra americana"--.

A súa vea contestaria asomou en múltiples ocasións no Pazo do Hórreo e con Feijóo, precisamente, protagonizou outro dos episodios máis lembrados, cando durante un debate no hemiciclo, tras saír á luz as fotografías con Marcial Dorado, esixiulle "decencia" ao por entón titular do Goberno galego, mentres golpeaba a mesa do escano do popular, esta vez co puño.

Quen o foi todo na esquerda galega, máis dunha década despois, seguía sen renunciar á súa loita contra a dereita, contra o poder, como algo máis que unha posición ideolóxica, senón como un modo de estar no mundo e, en definitiva, ser a resistencia do que por momentos chegou a considerar resignación.

Intelectual, escritor e economista

Pero antes tocou formarse e medrar. Unha vida na que practicamente no mesmo nivel que o líder político está o profesor, o economista, definido como marxista, e o ensaísta e, máis aló, o intelectual que fixo de Galicia o seu obxecto de estudo e de vida --legado plasmado en varios libros que aínda se citan nas aulas galegas--.

Para chegar a ese punto, recibiu unha sólida formación, que lle permitiu fraguar o intelectualismo que acabaría marcando toda a súa traxectoria. Licenciado en Dereito pola Universidade de Santiago de Compostela en 1957, completou posteriormente a súa formación na Sorbona de París e en Londres, onde pasou pola London School of Economics.

Toda esta bagaxe académica, unida a un referente familiar decisivo --o seu pai, Manuel Beiras, vinculado ao Partido Galeguista durante a Segunda República--, levouno a principios dos anos 60 a comprometerse politicamente coa reconstrución do galeguismo e a ser membro fundador do Partido Socialista Galego na clandestinidade.

Nesa década, Beiras regresaría a Galicia exercendo como profesor de Estrutura e Institucións Económicas na Facultade de Económicas da Universidade de Santiago de Compostela (USC). Unhas clases das que algúns dos seus alumnos destacaban a súa teimosía en ensinar a aprender a pensar.

Sería nos anos 70 cando, ademais de proclamarse secretario xeral do PSG, publica o ensaio que marcaría o impulso que quizais nese momento necesitaba o país e que para algúns teóricos marcou unha época: `O atraso económico de Galicia` (1972).

Xa nos 80, tras superar unha crise persoal que definiría no seu momento como unha "baixada aos infernos", Xosé Manuel Beiras participa na constitución do BNG e en 1985 toma posesión por primeira vez como deputado do Parlamento de Galicia (sendo o único representante do BNG), onde repetiría até o ano 2005, alcanzando en 1997 o, até ese momento, mellor rexistro do Bloque en Galicia: 18 deputados e segunda forza.

Amio, regreso ao parlamento e mareas

Pero a relación entre Beiras e o BNG comezou a deteriorarse. As diferenzas estratéxicas, así como as súas críticas ao peso da UPG e ao funcionamento interno da organización, foron aumentando até desembocar nunha ruptura que cambiaría o mapa da esquerda galega.

O punto de inflexión produciuse en xaneiro de 2012, na XIII Asemblea Nacional do Bloque, celebrada en Amio, onde as diferenzas entre as distintas correntes terminaron provocando a saída de Beiras e dos sectores que o apoiaban, entre eles o que despois sería alcalde de Santiago, Martiño Noriega, co que mantería unha relación de amizade e paterno-filial no político.

Pouco despois constituíu Anova-Irmandade Nacionalista, que tería en Beiras a unha das súas principais referencias. Deste xeito, o histórico dirixente nacionalista iniciaba unha nova etapa política, co foco en apostar por confluencias con outras forzas de esquerda.

E así, a primeira parada foi Alternativa Galega de Esquerda (AGE), coalición formada para as eleccións autonómicas de 2012 por Anova e Esquerda Unida, entre outras organizacións, e da que formou parte tamén Yolanda Díaz, a quen Beiras chegou a acusar de traizoalo. Lograron 9 escanos --dous máis que o BNG-- e Beiras regresou ao Pazo do Hórreo sete anos despois.

E de AGE ás mareas municipalistas, coa construción a nivel autonómico de En Marea, espazo no que participaban Anova, Esquerda Unida e Podemos, entre outras forzas e actores políticos. Baixo esta fórmula, os comicios locais de 2015 levaron a estas candidaturas aos gobernos de varias das principais cidades galegas, como A Coruña, Santiago e Ferrol.

Xa en 2016, e sen Beiras nas listas, En Marea chegaría até os 14 deputados na Cámara galega, pero durante a lexislatura diferentes conflitos internos terminarían provocando a fragmentación do espazo.

Apoio ao BNG

Despois deste episodio, Xosé Manuel Beiras reformularía a súa postura sobre as confluencias con partidos estatais e iniciaríase así o reencontro co BNG.

Para as xerais de 2023, xa apelou publicamente ao voto nacionalista, aínda que sen reclamar expresamente o apoio ao BNG. Con todo, nas eleccións autonómicas de 2024, cando Anova rexeitou acudir ás urnas en alianza con Sumar e alcanzou un acordo co Bloque para apoiar a candidatura de Ana Pontón, o histórico dirixente nacionalista volveu á casa que el mesmo axudara a construír e mostrou o seu apoio publicamente á líder do BNG.