As cantareiras, elo de unión de tradición e modernidade

A Real Academia Galega (RAG) dedica este ano o Día das Letras Galegas ás cantareiras, unha figura clave na preservación da poesía popular galega, e á súa vez, ao elo que une a tradición e a modernidade dentro do pobo galego. Este recoñecemento, explican voces consultadas para a reportaxe, busca resaltar a figura destas mulleres que durante décadas traballaron, de forma anónima e invisible, para transmitir o folclore galego.

Ana Boullón, académica e unha das responsables da candidatura, destacou a importancia de recoñecer este labor, sinalando que "é unha cuestión de xustiza". Como lembrou, sacar estas figuras da clandestinidade non foi un proceso sinxelo. A poesía popular, por natureza, está marcada polo anonimato, e estas mulleres non tiñan a intención de ser coñecidas máis aló das súas aldeas.

Para personificar este recoñecemento, a RAG serviuse do traballo de investigación do Cancioneiro popular galego, realizado entre 1978 e 1983 pola musicóloga suíza Dorothé Schubart e o lingüista Antón Santamarina. Este cancionero, a maior recompilación de cantares populares galegos, documenta a transmisión oral do folclore a través das voces de 592 cantareiras, entre elas Adolfina e Rosa Casás de Cerceda, Eva Castiñeira Santos de Muxía, e as Pandeireteiras de Mens, entre outras.

Schubart e Santamarina percorren a xeografía galega para recoller as cantigas, realizando un traballo de campo que abarcou 82 concellos, 190 parroquias e 239 lugares, resultando nunha compilación de sete volumes e 2.940 páxinas. Esta recompilación destacou non só pola súa magnitude, senón tamén pola inclusión de gravacións de audio que permiten escoitar a voz das cantareiras, un feito inédito en comparación con iniciativas anteriores. Isto permitiu que artistas actuais usen estas gravacións como fonte de inspiración para as súas obras.

O neto de Adolfina e Rosa Casás, Richi Casás, rememora como, no momento da investigación, elas non lles deron gran importancia ao feito de que Schubart se interesase pola súa música. Con todo, co paso do tempo, foron recoñecendo o valor de ese traballo. Richi comentou como, inicialmente, as cantareiras non comprendían a importancia do que facían, pero cando viron a grupos como Fuxan vos Ventos ou Leilía na televisión, empezaron a sentirse orgullosas de manter viva esa tradición. El mesmo seguiu esa tradición, combinando a súa formación en jazz coa música popular galega.

En cuanto a como recibirían as cantareiras esta homenaxe, Richi asegura que sería con "sorpresa e alegría", pero tamén "moi estrañadas", dado o carácter tan humilde e anónimo que caracterizou o seu labor.

Este recoñecemento ás cantareiras non só salienta o seu papel no ámbito da música e a tradición popular galega, senón tamén a importancia de visibilizar e valorar as figuras femininas que, desde a invisibilidade, foron pilares na transmisión da nosa cultura.